Mersin’de Zamanın Tanıkları: SAAT KULELERİ
Mersin'de zaman ve saat anlayışı, bölgenin Hititlerden Osmanlı'ya kadar uzanan köklü tarihsel bir sürecin sonucudur. Bu süreç 19. yüzyıldan itibaren gelişen modern liman kenti kimliğiyle şekillenmiştir. Mersin'de zamanın tarihçesi, güneşin hareketlerine dayalı geleneksel yöntemlerden, modern saat kulelerine geçişi yansıtmaktadır.
Mersin ve çevresinde (Kilikya bölgesi) antik çağda ve Osmanlı döneminde zaman, büyük oranda güneşin konumuna göre belirlenirdi. Gösterişsiz güneş saatlerinden sonra inşa edilen Saat kuleleri hayatın akışını düzenleyen görkemli yapılardı.
Silifke Müzesinde sergilenen Güneş Saati konik formludur ve Bizans dönemine tarihlenir. Kireçtaşından yapılmıştır. Dikdörtgen bir şekle sahiptir ve üzerinde üç satırdan oluşan bir yazıt bulunur. Gövde ve kadran kısmından oluşur.
Tarsus Müzesi’nde bulunan Güneş Saati Mozaiği ise Tarsus'ta bulunan en ilginç eserlerden biridir, üzerinde güneş saati tasviri olan bir taban mozaiğidir. Bu mozaik, bir ziyafete geç kalan adamı, bir kuzgunu ve zamanın akışını simgeleyen bir güneş saatini betimler. Büyük oranda korunan mozaik, siyah, lacivert, turuncu, sarı, beyaz ve kahverengi tesseralardan oluşmaktadır. Örgü motifi ile çevrelenmiş pano içinde iki sahne yer almaktadır. Birinci sahnede, ayakta duran bir figür ve güneş saati üzerinde duran bir kuş betimlenmiştir.
Mersin'deki en ikonik tarihi saatlerden biri, Mersin Latin İtalyan Katolik Kilisesi bünyesindeki saat kulesidir. 19. yüzyılın sonlarında inşa edilen bu yapı, Mersin'in kozmopolit yapısını ve zamanın takibindeki batılı etkisini yansıtır. Mersin Katolik Kilisesi Saat Kulesi Sen Antuan Latin Katolik Kilisesi veya Aziz Antuan Katedrali olarak da bilinir, 18 Eylül 1855 tarihinde Osmanlı padişahı Abdülmecid'in fermanı ile Mersin Katolik Kilisesi inşa edilmiştir. Eskiden Levantenler döneminde ibadethane olarak kullanılan Sen Antuan Latin Katolik Kilisesi'nin çan kulesi bugün Mersin Saat Kulesi olarak kullanılmaktadır. Kilisenin saat kulesi, 19. yüzyılın sonunda Mersin’deki en yüksek yapıydı. 22 metre yüksekliğindeki saat kulesi uzaktan görülebilirdi. Liman idaresi, limanda demirlemiş veya kıyı şeridinden geçen gemilere yol göstermesi için kulenin tepesine bir fener yerleştirmiştir. Kulenin en üst bölümünde, içinde saat kulesi bulunan yuvarlak kemerli bir pencere bulunmaktadır.
Saat Kulesinden başka Mersin'deki tarihi Sen Antuan Latin Katolik Kilisesi'nin bahçesinde veya dış cephesinde, güneşin konumuyla zamanı gösteren tarihi bir Güneş Saati bulunmaktadır. 19. yüzyıldan kalan mimari ve tarihi yapısıyla öne çıkan güneş saati, kilisenin dikkat çekici detaylarından biridir. Kilise avlusunda bulunan bu güneş saati, geçmişte zamanı takip etmek için kullanılan mekanik olmayan klasik bir yöntemdir.
Tarsus Saat Kulesi ise Ramazanoğulları döneminde Piri Paşa’nın oğlu İbrahim Bey tarafından eski bir tapınağın temelleri üzerine 1579’da inşa edilmiştir. Ulu Cami’nin revaklı avlusunun kuzeydoğu köşesinde yer almaktadır. Caminin iki minaresinden birinin yıkılması sonucu Tarsus Kaymakamı Ziya Bey, 1892 yılında eski minare kaidesi üzerine o dönemin mimari yapısına uygun Saat Kulesini yaptırmıştır. Tarsus Saat Kulesi’ne ilişkin en eski fotoğraf 1893 yılında Servet-i Fünûn dergisinde yayımlanmıştır.
Kentin simgelerinden biri olana Tarsus Saat Kulesi çokgen kaideli eski minare üzerinde yerden yaklaşık olarak 10 metre yüksekliktedir ve sekizgen gövdelidir. Saat Kulesi’nin yerden toplam yüksekliği 30 metredir ve döner bir merdivenle çıkılmaktadır. Üstte demir korkuluklu bir balkon, onun üzerinde geniş yüzlerde yuvarlak saat kadranları vardır. Saatin makinesi iki ağırlıkla çalışmaktadır. Tarsus Saat Kulesi yapısı içindeki bir ana saat, kulenin dört cephesinde yer alan dört saat kadranına hareket vermektedir. Saat iki ağırlıkla çalışan bir mekanizmaya sahiptir. Saati çalıştıran ağırlık 150 kilogramdır. Zil ise 250 kilogramlık bir ağırlıkla işlemektedir. Kulenin en üst bölümünde çan yer almaktadır. Saatin çalışma sistemine göre, yarım saatte zil bir kez, saat başı ise ikişer kez vurmaktadır. Saatin bakımı görevlisi tarafından düzenli olarak yapılırken saatin mekanizması/zembereği haftada bir kez kurulmaktadır.
Günümüz Mersin Cumhuriyet Meydanında bulunan Saat Kulesinin yapımı ise şöyledir: Cumhuriyet Meydanı düzenlemesi ve Saat Kulesi 1994 tarihinde yapılan yerel seçimlerde Anavatan Partisi’nden Mersin Büyükşehir Belediye Başkanı seçilen Hüseyin Okan Merzeci tarafından başlatılmıştır. Başkanın 1997 yılında vefat etmesi üzerine proje yarım kalmıştır. 1997-1999 yılları arasında tedviren görevi devralan Halil Kuriş döneminde proje askıya alınmıştır. Cumhuriyet Meydanı düzenlemesi ancak 1999 yılında yerel seçimlerde DSP'den Belediye Başkanı seçilen Macit Özcan döneminde tamamlanabilmiştir.
Bu saat kuleleri, her ne kadar dikkat çekmeseler de onlar zamanın sessiz tanıklarıdır. Hem kamuya zamanı göstermek hem de şehrin modernleşmesini simgelemek amacıyla yapılmışlardır. Mersin’in geleneksel zaman anlayışından günümüzün çağdaş zaman anlayışına geçişin bir hikâyesidir.
