Dr. Öğretim Üyesi Duygu Hıdıroğlu

Kapsam Ekonomilerinin Üreticilere Faydaları


Günümüzde %100 kapasite ile yani tam vardiya sistemi ile üretim yapabilen üretim tesisi yok denecek kadar azdır. Çoğu üretici gerek haksız rekabet gerek belirsiz piyasa koşulları gibi nedenlerden dolayı kapasitelerinin altında üretim yapmaktadır. Atıl kapasite sorunu hangi sektörde olursa olsun tüm üreticilerin ortak sorunu haline gelmiştir.

Kapsam ekonomileri, birim maliyeti düşürmek amacıyla ürün çeşitliliğini arttırarak üretim yapan işletme stratejilerine odaklanmaktadır. Kapsam ekonomileri ile ne kadar farklı ama bir o kadar da benzer özellikleri bulunan ürünler üretilirse, üretilen her bir ürünün maliyeti ve dolayısıyla üretimin toplam maliyeti de o ölçüde düşük olmaktadır. Dolayısıyla kapsam ekonomilerinde, bir şirketin üretiminin ortalama toplam maliyetinin, üretilen ürün çeşitliliği arttığında azalması söz konusudur. 

Kapsam ekonomilerinde bir işletme kendi temel yetkinliklerine odaklanırken ürettiği ana ürününe tamamlayıcı bir başka ürün ürettiğinde diğer rakip üreticilere karşı maliyet avantajı sağlamaktadır. Kapsam ekonomileri ölçek ekonomilerinden tamamen farklı bir anlayış benimsemektedir. Kapsam ekonomilerinde üretilen en az iki ayrı ürünün üretim girdilerinin iki üründe de aynı olması söz konusuyken;  ölçek ekonomilerinde her bir ürünün girdileri farklı olmaktadır. Kapsam ekonomilerinde işletmeler aynı ürün girdilerini satın almada ölçek ekonomilerine kıyasla daha fazla pazarlık etme gücüne sahiptir ve girdileri ölçek ekonomilerinin satın aldığı fiyattan daha ucuz fiyata satın alabilmektedir.

İktisadi literatürde kapsam ekonomileri bir girdi faktörünün net marjinal faydasının ürün çeşitlendirmesinden sonra artması durumu olarak ifade edilmektedir. Kapsam ekonomisinin en iyi örneklerinden biri gemi taşımacılığıdır. Tek bir gemi aynı anda hem yolcu hem de yük taşıyabilmektedir. Yük ve yolcu için ayrı gemilere sahip olmak tek bir gemi ile ikisini taşımaktan daha maliyetlidir. Bu durumda ayrı ayrı iki gemi ile taşımacılık yapmak yerine; tek bir gemi taşımacılığı ile toplam girdi maliyetleri rahatlıkla düşürülebilmektedir.

Kapsam ekonomilerine bir başka örnek bilgisayar üreticileridir. Bilgisayar üreticileri ürün çeşitliliğini arttırmak istediklerinde tablet gibi çeşitli elektronik cihazlara yönelebilmekte ve böylelikle tek binada aynı ekiple işletmenin çalışan, elektrik, ofis vb. sabit giderlerini birden fazla ürün kalemine dağıtabildiklerinden, ortalama üretim maliyetini kolaylıkla düşürebilmektedirler.  

Kapsam ekonomisinin son dönemde en popüler uygulamalarından biri ise şirket evlilikleri,  şirket birleşmeleri, stratejik işbirlikleri ya da satın almalardır. Bu yöntemlerle işletmeler ya faaliyetlerinde, ya tedarik zincirlerinde, ya kaynak dağıtımında ya da üretim kalemlerinde birçok maliyeti dağıtarak azaltabilmektedirler. Örneğin birinin üretimine girdi olabilecek kendi üretiminin ise çıktısı olan bir ürünü üretebilen iki veya daha fazla üretici stratejik işbirliği geliştirme yöntemi ile üretim faktörlerini paylaşmayı kabul ettiklerinde, ürün maliyetlerini azaltarak piyasada rekabet avantajı sağlayabilmektedirler.

Çocuklara giysi üreten bir tekstil üreticisi yeni bir tasarım serisi oluşturmak için aynı makine ekipmanı, tedarikçiyi, depo binasını ve dağıtım kanallarını kullanabilmektedir. Yetişkinlere giysi modelleri üretmek ise üreticinin kapsam ekonomi fırsatlarından yararlanmasını sağlayabilecek önemli bir fırsattır. Hem çocuklara hem yetişkinlere giysi tasarlayıp üretmenin maliyeti, iki ayrı üreticinin ayrı ayrı yetişkin ve çocukları hedef kitle belirleyerek ayrı üretim hatlarında üretim yapma maliyetinden daha düşüktür. Çünkü hedef kitlesini genişleten üretici sabit giderleri yeni ürünler üzerine dağıtarak tüm giysi tasarımlarının ortalama üretim maliyetini azaltabilmektedir.

İçinde bulunduğumuz kriz döneminde sürdürülebilir rekabet avantajı sağlamak artık büyük çoğunlukla işletmelerin kapsam ekonomilerin fırsatlarını örgütlerine adapte etmeye yönelik başarılı işletme stratejileri geliştirme becerisine bağlıdır. Dolayısıyla üreticiler maliyet sorunlarına çözüm olarak hedef pazarlarına daha fazla ürün satabilmelerini sağlayacak ve kaynak kullanımlarının verimini artırabilecek maliyetlerini düşürmeye yardımcı kapsam ekonomilerinden bir an önce faydalanmalıdır.

 



ARŞİV YAZILAR